Kara Irmak'ın nereden doğduğunu kimse bilmiyordu.
Dağların arasından çıktığını söyleyenler vardı. Kuzeydeki buzulların altında saklandığını anlatanlar da. Bazı yaşlılar ise onun hiçbir yerden doğmadığını, dünyanın ilk günlerinden beri aktığını söylerdi.
Irmağın suyu karanlık görünürdü. Gündüzleri bile dibini görmek zordu. Güneş ışığı yüzeyine vurduğunda suyun üzerinde ince, siyah çizgiler belirir; akıntı hızlandığında bu çizgiler birbirine karışırdı. Bu yüzden ona Kara Irmak denmişti.
İnsanlar kıyısında yaşar, balık tutar, hayvanlarını sular ve karşı kıyıya geçmek için sığ yerlerini ararlardı. Fakat kimse onun suyunu bütünüyle kendisine ait saymazdı. Çünkü ırmak, bir yerleşimin sınırında durmazdı. Bir köyün içinden geçer, başka bir vadinin toprağını sulardı. Bir yerde aldığı suyu başka bir yerde bırakır, taşıdığı çamuru uzak kıyılara ulaştırırdı.
Irmağın kıyısında yaşayanlar, onun yalnızca su taşımadığını da bilirdi. Bazen dağlardan kopan ağaç dallarını getirirdi. Bazen uzak yerleşimlerden kaybolmuş eşyaları. Bazen de insanların yıllar önce suya bıraktığı küçük işaretleri...
Bir zamanlar kıyısında yaşayan yaşlı bir adam şöyle demişti: “Su, önüne çıkan her şeyi götürmez. Bazı şeyleri taşır. Bazılarını bırakır. Bazılarını da geldiği yerden çok uzaklarda yeniden gösterir.”
Fakat bu sözü dinleyenler, onun ne anlatmak istediğini hiçbir zaman tam anlayamamıştı.
Irmağın doğu kıyısında küçük bir yerleşim vardı. İnsanlar balıkçılıkla, dokumacılıkla ve ırmağın çevresindeki verimli topraklarda yaptıkları tarımla geçinirdi. Yerleşimin yaşlılarından biri olan Taygun, gençliğinden beri ırmağın kıyısında çalışıyordu. Balık ağlarını onarır, taşan suların önüne setler yapar, karşı kıyıya geçmek isteyenlere yardım ederdi.
Yıllar içinde ırmağın değişimini öğrenmişti. Hangi mevsimde suyun yükseleceğini, hangi kıvrımında akıntının hızlanacağını, hangi kıyının yağmurdan sonra çökeceğini bilirdi. Ama ırmağın nereye gittiğini bildiğini söylemezdi.
Bir gün torunu Ayla, kıyıda otururken ona sordu: “Dede, bu su nereye gidiyor?”
Taygun oltasını sudan çıkardı.
“Bildiğim kadarıyla batıdaki büyük ovaya.”
“Sonra?”
“Sonrasını bilmiyorum.”
“Bütün hayatın boyunca bu ırmakta çalıştın. Nereye gittiğini bilmiyor musun?”
Taygun gülümsedi.
“Bir şeyin yanından uzun süre geçmek, onun bütün yolunu bildiğin anlamına gelmez.”
Ayla, suyun yüzeyindeki karanlık çizgileri izledi.
“Peki ırmak geçmişini hatırlar mı?”
Taygun'un gülümsemesi kayboldu.
“Bunu neden sordun?”
“Geçen gün annem, dedemin çocukken suya düşürdüğü yüzüğün yıllar sonra başka bir kıyıda bulunduğunu anlattı. Irmak onu unutmamış mı?”
Taygun bir süre cevap vermedi.
“Belki ırmak unutmamıştır. Belki de yüzük yalnızca akıntıyla taşınmıştır.”
“Aralarında ne fark var?”
“Bunu anlamak için biraz beklememiz gerekecek.”
O yıl ırmak olağan dışı biçimde yükseldi. Dağlarda başlayan yağmurlar günlerce sürdü. Küçük dereler büyüdü, yamaçlardan çamur aktı, taşkın suları eski kıyı çizgilerini aşarak yerleşimlere yaklaştı. İnsanlar evlerini boşaltmaya başladı. Kıyıya yakın ambarlar taşındı. Tekneler daha yüksek yerlere çekildi. Hayvanlar yamaçlara götürüldü. Fakat taşkın, yalnızca suyu yükseltmedi.
Irmak, yıllardır yatağının altında taşıdığı toprağı da hareketlendirdi. Bazı kıyılar çöktü, bazı yerlerde yeni kumluklar oluştu. Eski ağaçların kökleri açığa çıktı.
Bir sabah Ayla, kıyıya indiğinde daha önce görmediği bir taş fark etti. Taşın bir bölümü çamura gömülmüştü. Üzerinde eski bir işaret vardı. Ayla, taşın çevresindeki çamuru temizledi. İşaret, birbirine paralel iki çizgiden oluşuyordu. Çizgilerden biri dümdüz ilerliyor, diğeri kıvrılarak ona yaklaşıyor ama hiçbir noktada birleşmiyordu. Ayla taşı çevirdi. Arka yüzünde birkaç silik iz vardı. Yazı değildi. Belki de zamanında yazı olarak kullanılmış işaretlerdi. Taygun'u çağırdı. Yaşlı adam taşı uzun süre inceledi.
“Bunu daha önce gördün mü?” diye sordu Ayla.
“Hayır.”
“Ne anlama geliyor?”
“Henüz bilmiyorum.”
Ayla şaşırdı.
“Sen de bilmiyor musun?”
Taygun taşın üzerindeki çamuru temizledi.
“Bilmediğim şeyi biliyormuş gibi anlatırsam, sana taşın değil, kendi sözümün anlamını öğretmiş olurum.”
Taşı yerinden kaldırmaya çalıştılar ama taş ağırdı. Çevresindeki çamur gevşetilince altından küçük bir boşluk çıktı. Boşluğun içinde, suya uzun süre dayanmış ahşap bir kutu vardı. Kutunun içinden üç nesne çıktı. Birincisi, kenarı kırılmış küçük bir tahta levhaydı. İkincisi, üzerinde birbirine benzeyen iki işaret bulunan ince bir kemik parçasıydı. Üçüncüsü ise üzerinde hiçbir şekil bulunmayan, koyu renkli düz bir taştı. Ayla kemik parçasını eline aldı.
“Bunlar kimin?”
Taygun kutuyu dikkatlice inceledi.
“Bilmiyorum.”
“Belki de ırmak bunları bir yerden getirdi.”
“Belki.”
“Öyleyse bunları yerine bırakmalıyız.”
Taygun başını salladı.
“Önce ne olduklarını anlamaya çalışalım.”
Tahta levhanın üzerindeki işaretler zamanla aşınmıştı. Yine de birkaç çizgi seçilebiliyordu. Taygun levhayı güneş ışığına tuttu. Bir süre sonra bazı işaretleri ayırt etti: “...aldığı...” Bir başka satırda: “...bıraktığı...” Daha aşağıda ise yalnızca birkaç iz kalmıştı.
Ayla merakla sordu: “Ne anlatıyor?”
Taygun levhayı indirdi.
“Belki de ırmağı anlatıyor.”
“Su aldığını geri mi veriyor?”
“Her zaman aynı şeyi değil.”
“Öyleyse ne veriyor?”
Taygun, ırmağın kıvrımına baktı.
“Bazen suyu. Bazen taşıdığı toprağı. Bazen de bir kıyının değişmesine neden oluyor.”
Ayla kemik parçasını yeniden kutuya koydu.
“Peki insanlar?”
Taygun ona döndü.
“İnsanlar da ırmağın kıyısında bıraktıkları şeylerle değişiyor.”
Taşkın suları birkaç gün sonra çekildi. Irmak eski yatağına dönmüş gibi görünüyordu ama kıyı artık eskisi değildi. Bazı evlerin bulunduğu alanlar zarar görmüş, küçük bir tarla tamamen kumla örtülmüştü. Bunun yanında, yıllardır kurak kalan başka bir alanın üzerinden su geçmişti. Toprak nemlenmiş, kıyıda yeni bitkilerin çıkabileceği küçük çukurlar oluşmuştu.
İnsanlar kayıplarını saymaya başladı. Bir ev yıkılmıştı. İki ambar zarar görmüştü. Bazı ağlar kaybolmuştu. Bir aile, yıllardır sakladığı eşyaların bir bölümünü bulamıyordu.
Ayla, taşkından sonra kıyıya vuran eşyaları toplamaya başladı. Kırık bir kap, eski bir tahta parçası, bir çocuğun oyuncağı ve tanımadığı birinin kemer tokası buldu. Her birini ayrı ayrı kenara koydu.
Sonra Taygun'a sordu: “Bunları sahiplerine ulaştırabilir miyiz?”
“Bulabilirsek.”
“Bulamazsak?”
“Onları bir yerde koruruz.”
“Peki neden?”
Taygun, elindeki eski tahta parçayı gösterdi.
“Çünkü bir eşyanın sahibini bilmemek, onun hiçbir anlamı olmadığı anlamına gelmez.”
Ayla, bulduğu küçük oyuncağı eline aldı.
“Belki de sahibi çoktan ölmüştür.”
“Olabilir.”
“Öyleyse onu neden saklayacağız?”
“Belki bir gün onu tanıyan biri gelir. Belki de gelmez. Ama biz onun nereden geldiğini bilmiyorsak, ona bir hikâye uydurmak zorunda değiliz.”
Ayla oyuncağı dikkatlice diğer eşyaların yanına bıraktı.
O gün, ırmağın kıyısında küçük bir eşya odası kurmaya karar verdiler. Taşkınların getirdiği ve sahipleri bulunamayan nesneler burada korunacaktı. Her eşyanın yanına bulunduğu yer ve tarih yazılacaktı. Böylece bilinmeyen şeyler, yanlış bir hikâyenin içine yerleştirilmeyecekti.
Günler sonra batı kıyısından bir yolcu geldi. Yanında küçük bir bez torba taşıyordu. Torbanın içinden eski bir yüzük çıkardı.
“Bu sizin kıyınızdan mı geldi?” diye sordu.
Taygun yüzüğü inceledi.
“Hayır. Ama ırmak bunu buraya getirmiş olabilir.”
Yolcu yüzüğün kendisine ait olmadığını söyledi.
“Bunu yıllar önce yukarı vadide yaşayan bir adamdan aldım. Kendisi artık hayatta değil. Yüzüğü ailesine götürmek istiyorum.”
Ayla yüzüğü eline aldı. İç tarafında silik bir işaret vardı. Eşya odasında bulunan kemik parçasındaki işaretlerden birine benziyordu. Taygun, yolcuya ailesinin nerede yaşadığını sordu. Adam uzak bir yerleşimin adını verdi. Taygun, yüzüğü geri uzattı.
“Öyleyse oraya götür.”
Yolcu şaşırdı.
“Bu yüzük sizin kıyınızda bulundu. Neden saklamıyorsunuz?”
“Çünkü burada bulunması, buraya ait olduğu anlamına gelmez.”
Ayla araya girdi.
“Peki ya onu bulan kişi?”
Taygun torununa baktı.
“Bulmak, sahip olmak değildir.”
Yolcu yüzüğü aldı ve teşekkür ederek ayrıldı. Ayla, adam uzaklaşırken arkasından baktı.
“Dede, ırmak onu buraya getirdi. Ama biz onu geri gönderdik.”
“Evet.”
“Öyleyse suyun taşıdığı her şey burada kalmıyor.”
“Kalması da gerekmiyor.”
Ayla, ırmağın yüzeyine baktı.
“Peki ırmak neden taşıyor?”
Taygun cevap vermeden önce uzun süre düşündü.
“Belki de taşıdığı şeylerin nereye varacağını kendisi de bilmez.”
Bir akşam, Taygun torununu ırmağın daha yukarısındaki eski bir geçide götürdü. Geçidin çevresinde yarı yıkılmış taşlar vardı. Taşların üzerinde, daha önce buldukları işarete benzeyen çizgiler bulunuyordu.
Ayla taşlardan birinin önünde durdu.
“Bu işaret yine burada.”
Taygun başını salladı.
“Demek ki tek bir yere ait değil.”
“Öyleyse neyi gösteriyor?”
“Belki de bir yolun kendisini değil, yolun taşıdığı bağı.”
Ayla suya baktı.
“Su, geçtiği yerleri birbirine bağlıyor.”
“Evet. Ama onları aynı yere dönüştürmüyor.”
Taygun, kıyıdaki taşlardan birini aldı ve suya bıraktı. Taş kısa süre yüzeyde kaldıktan sonra battı.
Ayla sordu: “Taş artık ırmağın içinde mi?”
“Evet.”
“Bir daha onu bulabilir miyiz?”
“Belki.”
“Bulamazsak?”
“Bulamamış olmamız, onun hiç var olmadığı anlamına gelmez.”
Ayla bir süre sessiz kaldı.
“İnsanlar da böyle mi?”
Taygun ona baktı.
“Nasıl?”
“Bir yerden ayrıldıklarında, başka bir yerde yaşadıklarında... Geldikleri yeri kaybetmiş olmuyorlar. Ama orada da eskisi gibi yaşamıyorlar.”
Taygun gülümsedi.
“İşte bunu anlamaya başladın.”
O gece Taygun, eski kutudan çıkan koyu renkli taşı yeniden eline aldı. Taşın üzerinde hiçbir işaret yoktu. Ne bir isim ne bir çizgi ne de bir oyuk...
Ayla yanına geldi.
“Bu taş neden diğerlerinden farklı?”
“Bilmiyorum.”
“Üzerinde hiçbir şey yazmıyor.”
“Evet.”
“Öyleyse neden kutuya konmuş?”
Taygun taşı avucunda çevirdi.
“Belki de üzerine bir şey yazılmasını istemediler.”
“Niçin?”
“Bunu da bilmiyorum.”
Ayla, taşın yüzeyine dikkatle baktı.
“Belki de birinin adını silmek için kullanıldı.”
Taygun hemen cevap vermedi.
“Olabilir,” dedi sonunda. “Ama bunu kanıtlayacak hiçbir şeyimiz yok.”
Ayla taşı yerine bıraktı.
“Bazen bilmediğimiz şeyleri öğrenemeyecek miyiz?”
“Bazılarını öğrenebiliriz. Bazılarını öğrenemeyiz. Ama bilmediğimiz yerde durmayı da öğrenmeliyiz.”
Taygun kutuyu kapattı.
“Su, geçmişi olduğu gibi saklamaz. Onu taşır, aşındırır, yerini değiştirir. Ama suyun taşıdığı her şeyin anlamını bildiğimizi sanırsak, kendi hikâyemizi başkasının geçmişine yazmış oluruz.”
Ayla bu sözleri düşündü.
Kara Irmak'ın suyu karanlıktı. Fakat karanlık olması, onun içinde hiçbir şey bulunmadığı anlamına gelmiyordu. Bazen suyun yüzeyinde görünen, derinlerde olanı anlatmazdı.
Birkaç gün sonra Ayla, ırmağın kıyısında tek başına yürürken yaşlı bir kadına rastladı. Kadın, suyun kenarına küçük taşlar diziyordu. Ayla onu daha önce görmemişti.
“Ne yapıyorsun?” diye sordu.
Kadın taşları yerleştirmeyi sürdürdü.
“Bir şeyi hatırlamaya çalışıyorum.”
“Neyi?”
“Yıllar önce burada yaşayan kardeşimi.”
Ayla, kadının yanına oturdu.
“Öldü mü?”
Kadın başını salladı.
“Genç yaşta ırmağın karşısına geçerken kayboldu. Cesedini bulamadılar.”
Ayla suya baktı.
“Belki de ırmak onu başka yere götürdü.”
Kadın ona döndü.
“Belki.”
“Onu burada mı bekliyorsun?”
“Hayır. Onun geri geleceğini düşünmüyorum.”
“Öyleyse neden buradasın?”
Kadın, dizdiği taşların üzerinden elini geçirdi.
“Çünkü burada onunla konuşmuştum. Bu kıyıda çocukken oyun oynardık. Burada bana bir gün uzaklara gideceğini söylemişti.”
Ayla sessiz kaldı.
Kadın devam etti: “Uzun zaman boyunca ırmağa kızdım. Onu benden aldığını düşündüm. Sonra anladım ki ırmağın ne yaptığını bilmiyorum. Onun nerede olduğunu da bilmiyorum. Bildiğim tek şey, kardeşimin bir zamanlar burada yaşadığı.”
Ayla, kadının taşlarına baktı.
“Onu unutmak istemiyor musun?”
“Hayır.”
“Peki acıtmıyor mu?”
Kadın gülümsedi.
“Bazen acıtıyor. Ama artık yalnızca kaybolduğu günü hatırlamıyorum. Çocukluğumuzu da hatırlıyorum.”
Kadın ayağa kalktı.
“Bir insanın hatırasını yalnızca kaybına bağlarsan, onun yaşadığı zamanı da kaybedersin.”
Sonra kıyıdan ayrıldı. Ayla, taşların yanına küçük bir taş daha koydu. Kadının kardeşini tanımıyordu. Onun adını bile bilmiyordu. Ama artık orada bir hatıranın bulunduğunu biliyordu.
Ertesi sabah Taygun, torununu eski taşların bulunduğu geçide götürdü. Ayla, Kara Irmak'ın işaretini taşıyan taşı eline aldı.
“Bu kapı suyun içinden mi geçiyor?”
“Hayır.”
“Öyleyse nereden geçiyor?”
Taygun, ırmağın iki kıyısını gösterdi.
“İnsanların birbirinden uzaklaştığı yerlerden. Geçmişle bugün arasından. Bir yerde başlayıp başka bir yerde devam eden hayatların arasından.”
Ayla taşın üzerindeki çizgilere baktı.
“Çizgiler neden birleşmiyor?”
“Çünkü bağ kurmak, birbirine dönüşmek değildir.”
“Birbirine bağlı olan iki şey ayrı kalabilir mi?”
“Kalmalıdır da. Her şey aynı olursa, aralarında bağ kurmaya gerek kalmaz.”
Ayla, suyun akışını izledi.
“Öyleyse Kara Irmak, her şeyi birleştirmiyor.”
“Hayır.”
“Her şeyi ayırmıyor da.”
Taygun gülümsedi.
“İşte Su Kapısı'nın öğrettiği şey bu.”
Ayla taşı yerine bıraktı. O anda ırmağın yüzeyinde küçük bir dal belirdi. Akıntıyla birlikte taşların arasından geçti, kıvrımı döndü ve gözden kayboldu. Dalın nereden geldiğini bilmiyorlardı. Nereye gideceğini de... Ama onun ırmak boyunca bir yolculuk yaptığını görebiliyorlardı.
Yıllar sonra, Taygun öldüğünde Ayla onun eşyalarını topladı. Eski ağlarını, tahta aletlerini, küçük bıçağını ve ırmağın kıyısında kullandığı yıpranmış bastonunu sakladı. Koyu renkli taşın bulunduğu kutuyu da açtı. Taş hâlâ oradaydı. Ayla onu avucuna aldı. Üzerinde hâlâ hiçbir işaret yoktu.
Taygun'un bir zamanlar söylediği sözleri hatırladı: “Bilmediğimiz yerde durmayı da öğrenmeliyiz.”
Taşı kutuya geri koydu. Sonra kutunun üzerine küçük bir tahta levha yerleştirdi. Levhaya şu sözleri kazıdı:
“Taşınanı bilmek, onun bütün yolunu bilmek değildir.”
Kutuyu eski eşya odasına bıraktı. Dışarı çıktığında Kara Irmak akmaya devam ediyordu. Taygun artık yoktu. Ama onun öğrettikleri Ayla'nın yaşamında sürüyordu. Ayla, ırmağın kıyısında yaşayanlara suyun yalnızca kendilerine ait olmadığını anlatıyor; kaybolmuş eşyaları koruyor; bilinmeyen geçmişlere kendi sözleriyle anlam yüklememeye çalışıyordu.
Kara Irmak hiçbirini geri getirmemişti. Ama hiçbirinin yaşanmamış olduğunu da söylememişti. Su Kapısı'nın işareti, iki çizginin birbirine yaklaşmasına rağmen birleşmediği eski taşta duruyordu. Bir çizgi geçmişten geliyordu. Diğeri geleceğe uzanıyordu. Aralarındaki boşluk ise bugündü. İnsan o boşlukta yaşıyordu. Ne geçmişin bütün yükünü silebiliyor ne de geleceğin bütün yolunu bilebiliyordu. Ama taşıdığı izlerle ne yapacağına karar verebiliyordu.
Su, geçmişi yok etmez; onu taşır. İnsan ise neyin hatırlanacağını, neyin aktarılacağını ve neyin kendi içinde değişeceğini seçmek zorundadır.
Sekizinci Kapı'nın İşareti (Su): İki paralel akış: biri dümdüz ilerliyor, diğeri kıvrılıp ona yaklaşıyor ama hiçbir noktada birleşmiyordu.
Su Kapısı'nın Ardındaki Gerçek: Su Kapısı insana taşıdığı şeyi sordu. Taşınanı bilmek, onun bütün yolunu bilmek değildi.
Son kayıt: Su geçmişi yok etmez; onu taşır. Neyi bırakacağını, neyi sürdüreceğini insan seçer.