İnsanlar kendilerine verilen adları severdi. Bir çocuk doğduğunda ona bir ad verilirdi. Büyüdüğünde ailesinin adını taşır, bir topluluğa katıldığında o topluluğun işaretiyle tanınırdı. Bir bey olduğunda unvanı, bir savaşçı olduğunda yiğitliği, bir usta olduğunda yaptığı iş konuşulurdu.
İnsanlar adlarını taşırdı. Bazen adları onları korurdu. Bazen de adlarının arkasına saklanırlardı. Birinin hangi soydan geldiği, kimin oğlu olduğu, hangi topluluğa bağlı bulunduğu ve hangi töreyle yaşadığı çoğu zaman onun hakkında karar vermeye yeterli sayılırdı.
Oysa eski zamanlarda, henüz büyük boylar birbirinden ayrılmadan önce, insanların arasında başka bir soru dolaşırdı:
Bir insan, kendisine verilen adlardan geriye ne kaldığında kim olurdu?
Bu sorunun cevabını arayanlar, uzak bir vadideki taş yapıya giderdi. Yapı bir tapınak değildi. İçinde bir taht, kutsal bir eşya ya da insanların dileklerini gerçekleştirecek bir güç bulunmazdı. Yalnızca geniş bir taş alan, ortasında alçak bir duvar ve duvarın çevresinde sıralanmış dokuz eski işaret vardı. İnsanlar buraya Dokuz Bağın Yeri derdi.
Yıllar boyunca farklı topluluklardan insanlar gelmiş, işaretleri incelemiş ve kendi yorumlarını bırakmıştı. Kimi bunların göğün düzenini anlattığını söylemiş, kimi ölülerle yaşayanlar arasındaki sınırları gösterdiğini düşünmüştü. Fakat hiç kimse dokuzuncu işaretin ne anlama geldiği konusunda anlaşamamıştı.
İlk sekiz işaretin biçimleri tanınabiliyordu. Söz için birbirine yaklaşan çizgiler vardı. Kan için ortak bir kökten ayrılan yollar... Demir için eğilip yeniden doğrulan bir çizgi... Ruh için birbirine yaklaşan ama birleşmeyen iki sınır... Gök için üst ve alt arasındaki ilişki... Toprak için içine giren ve yeniden yüzeye dönen bir iz... Ateş için kırılan ve başka biçimde devam eden bir çizgi... Su için birbirine yaklaşan iki akış... Dokuzuncu işarette ise bunların hiçbirine benzemeyen bir şekil bulunuyordu. İşaretin çevresinde bir çember vardı. Çemberin içinde ise hiçbir şey yoktu. Ne bir insan resmi ne bir hayvan ne de bir isim...
Yalnızca boşluk.
Bir gün uzak bir topluluktan üç kişi vadiye geldi. Bunlardan ilki, babasının ölümünden sonra onun yerine bey seçilen genç bir adamdı. Adı Altuğ idi. İkincisi, yıllardır farklı yerleşimlerde çalışan bir demir ustasıydı. Adı Seyrek idi. Üçüncüsü ise topluluğundan ayrılmış, uzun süre tek başına yaşamış genç bir kadındı. Adı İlbilge idi. Üçü de farklı nedenlerle gelmişti.
Altuğ, dokuzuncu işaretin kendisine beyliğinin gerçek anlamını göstereceğine inanıyordu. Seyrek, işaretlerin eski ustalar tarafından nasıl yapıldığını öğrenmek istiyordu. İlbilge ise yıllar önce kendisine verilen adın artık kendisini anlatmadığını düşünüyordu.
Yapının girişinde yaşlı bir adam onları karşıladı. Adamın adı bilinmiyordu. Kimileri ona Koruyucu der, kimileri yalnızca yaşlı derdi.
Altuğ doğrudan sordu: “Dokuzuncu kapı nerede?”
Yaşlı adam taş alanı gösterdi.
“Burada.”
Altuğ çevresine baktı.
“Bir kapı göremiyorum.”
“Çünkü bir kapı arıyorsun.”
“Öyleyse nedir?”
Yaşlı adam cevap vermedi. Seyrek, duvardaki işaretleri incelemeye başladı.
“Bunlar birbirinden farklı,” dedi. “Her birinin ayrı bir anlamı var.”
“Evet.”
“Öyleyse dokuzuncusu neden boş?”
Yaşlı adam ona baktı.
“Belki de boş olduğu için.”
Seyrek kaşlarını çattı.
“Boşluk bir işaret olabilir mi?”
“Bazen bir şeyin bulunmaması, onun eksik olduğu anlamına gelmez.”
İlbilge, çemberin içindeki boşluğa baktı.
“Belki de buraya hiçbir isim yazılmaması gerekiyordu.”
Yaşlı adam ilk kez gülümsedi.
“Belki.”
Altuğ, taş alanın ortasında durdu.
“Ben buraya bir cevap bulmak için geldim,” dedi. “Babamın ölümünden sonra topluluğumun başına geçtim. İnsanlar bana babamın töresini sürdürmem gerektiğini söylüyor. Onun verdiği kararları değiştirmemi istemiyorlar. Ama babamın bazı kararlarının yanlış olduğunu düşünüyorum.”
Yaşlı adam onu dinledi.
“Peki neden değiştirmiyorsun?”
“Çünkü onun adıyla yönetiyorum.”
“Babanın adı senin yerine karar mı veriyor?”
Altuğ cevap veremedi.
“Babanın yaptığı her şey doğru olsaydı, senin bey olmanın ne anlamı kalırdı?”
Altuğ başını kaldırdı.
“Onun hatalarını düzeltirsem, insanlar babama saygısızlık ettiğimi düşünebilir.”
Yaşlı adam, ilk işaretin bulunduğu yere yürüdü.
“Söz Kapısı sana verilen sözün sorumluluğunu hatırlatır. Ama babanın sözünü, onun yaşadığı zamandan koparıp sonsuza kadar değişmez kılarsan, sözün neden verildiğini unutursun.”
Sonra Kan Kapısı'nın önünde durdu.
“Kan Kapısı, geldiğin yeri inkâr etmemen gerektiğini söyler. Ama soyunun geçmişini kendi kararlarının bahanesi yapmana izin vermez.”
Altuğ işaretlere baktı.
“Öyleyse babamın adını taşımaya devam edebilirim.”
“Evet.”
“Fakat onun bütün kararlarını sürdürmek zorunda değilim.”
“Hayır.”
Altuğ ilk kez omuzlarındaki ağırlığın biraz hafiflediğini hissetti. Ama henüz dokuzuncu işareti anlamamıştı. Seyrek, duvarın yakınındaki taşları incelemeyi sürdürüyordu. Demir Kapısı'nın işaretine dokundu.
“Demir, insanın iradesini anlatıyor,” dedi. “Fakat insanın iradesi her zaman doğruyu seçmiyor.”
Yaşlı adam başını salladı.
“Bu yüzden demirin nasıl dövüldüğünü bilmek yetmez. Onu ne için kullandığını da bilmelisin.”
Seyrek, kendi ellerine baktı.
Yıllar önce güçlü bir bey için silahlar yapmıştı. O silahlar başka bir topluluğun evlerini yakmış, birçok insanın ölümüne neden olmuştu. Seyrek, yaptığı silahların kendisini ilgilendirmediğini düşünmüştü. Demiri şekillendirmiş, karşılığında aldığı yiyecekle ailesini geçindirmişti. Fakat yıllar sonra, bir çocuk ona babasının ölümünü anlatmıştı. O gün Seyrek ilk kez yaptığı işin yalnızca demirden ibaret olmadığını anlamıştı.
“Ben yalnızca ustaydım,” dedi.
Yaşlı adam ona döndü.
“Öyle miydin?”
Seyrek başını eğdi.
“Silahları ben yaptım.”
“Peki onları kullanacak olanların ne yapacağını biliyor muydun?”
“Biliyordum.”
“Öyleyse yalnızca demirden sorumlu değildin.”
Seyrek uzun süre konuşmadı. Sonra Demir Kapısı'nın işaretinden uzaklaştı.
“İnsan bazen yaptığı işin arkasına saklanıyor.”
Yaşlı adam cevap verdi: “Bazen de kendisine verilen görevin arkasına. Ama bir görevi yerine getirmek, insanın bütün sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.”
Seyrek, elindeki küçük demir parçayı yere bıraktı. Artık onu yanında taşımak istemiyordu. İlbilge, diğer ikisinden daha uzun süre sessiz kaldı.
Sonunda konuştu: “Benim topluluğumda bana bir ad verildi. O adla büyüdüm. O adla evlendirilmek istendim. O adla hangi işleri yapabileceğim, kimlerle konuşabileceğim ve nerede yaşayacağım belirlendi.”
Yaşlı adam onu dinledi.
“Sonra ayrıldım,” diye devam etti İlbilge. “Başka bir yerde yaşamaya başladım. Ama insanlar orada da bana geldiğim yeri sordular. Hangi aileden olduğumu, kimlerin beni tanıdığını, hangi topluluğa ait bulunduğumu öğrenmek istediler.”
“Onlara ne söyledin?”
“Bazen doğruyu söyledim. Bazen sustum. Bazen de başka bir ad kullandım.”
“Şimdi hangi adı taşıyorsun?”
İlbilge bir süre düşündü.
“Bilmiyorum.”
Yaşlı adam, Ruh Kapısı'nın işaretine doğru yürüdü.
“İnsan kendi korkusundan kaçabilir. Ama korkusunu başka bir adın içine saklarsa, o korku onunla birlikte yaşamaya devam eder.”
Sonra Su Kapısı'nın önünde durdu.
“Geçmişinden uzaklaşabilirsin. Ama geçmişinin varlığını inkâr etmek zorunda değilsin.”
İlbilge başını kaldırdı.
“Öyleyse insan kendisine verilen adlardan bağımsız olabilir mi?”
“Olabilir.”
“Peki adı olmadan yaşayabilir mi?”
“Bir ad taşımakla, yalnızca o addan ibaret olmak aynı şey değildir.”
İlbilge, dokuzuncu işaretin bulunduğu çembere baktı.
“Belki de buradaki boşluk, insanın kendisine verilen hiçbir şeyle tamamen açıklanamayacağını anlatıyor.”
Yaşlı adam cevap vermedi. Bu kez yalnızca başını eğdi.
Üç yolcu akşama kadar taş alanın çevresinde dolaştı. Her biri diğer işaretleri yeniden inceledi. Altuğ, Söz Kapısı'nın önünde durup topluluğuna verdiği sözleri düşündü. Kan Kapısı'nın önünde babasının mirasını hatırladı. Seyrek, Demir Kapısı'nda kendi iradesinin sınırlarını gördü. Ateş Kapısı'nda geçmişte yaptığı işlerin yok olmayacağını anladı. İlbilge, Ruh Kapısı'nın önünde korkularını, Toprak Kapısı'nın önünde geldiği yeri ve Su Kapısı'nın önünde değişen hayatını düşündü.
Gök Kapısı'nın önünde ise hepsi aynı şeyi fark etti: Hiçbiri dünyanın geri kalanından ayrı değildi.
Kendi kararları yalnızca kendilerini etkilemiyordu. Bir bey yanlış bir karar verdiğinde, onun topluluğundaki çocuklar da etkileniyordu. Bir usta yaptığı silahın sorumluluğunu düşünmediğinde, o silahın ulaşacağı evler de etkileniyordu. Bir insan kendi geçmişini inkâr ettiğinde, geride bıraktığı insanların hatıraları da zarar görebiliyordu. Bir topluluk suyu yalnızca kendisinin saydığında, başka yerleşimlerin yaşamı da değişiyordu. Dokuz bağ birbirinden ayrı değildi. Ama hiçbiri diğerinin yerine de geçmiyordu.
Gece çöktüğünde yaşlı adam üçünü çemberin ortasına çağırdı.
Altuğ sordu: “Dokuzuncu kapı şimdi açılacak mı?”
Yaşlı adam, çemberin içindeki boşluğu gösterdi.
“Ne açılacak?”
“Kapı.”
“Burada açılacak bir kapı yok.”
“Öyleyse neden İnsan Kapısı deniyor?”
Yaşlı adam taş zemine oturdu.
“Çünkü diğer sekiz bağın arasında yaşayan sensin.”
Altuğ itiraz etti: “İnsan, bütün bağların üzerinde mi duruyor?”
“Hayır.”
“Öyleyse merkezde mi?”
“Hayır.”
“Peki neden son kapı insan?”
Yaşlı adam bu kez üçüne birden baktı.
“Çünkü sözünü insan verir. Soyunun geçmişini insan taşır. Demiri insan biçimlendirir. Korkusuyla insan yaşar. Göğe bakıp yeryüzündeki yerini insan düşünür. Toprağı insan işler. Ateşi insan kullanır. Suyun kıyısında insan karar verir.”
Bir süre sustu.
“Fakat bunların hiçbirini tek başına yapmaz. Her zaman başka hayatlarla, başka iradelerle ve kendisinden önce kurulmuş bağlarla birlikte yaşar.”
İlbilge çemberin içindeki boşluğa baktı.
“Öyleyse İnsan Kapısı, insanın kendisini tanıması mı?”
“Yalnızca kendisini tanıması değil.”
“Peki nedir?”
“İnsan, kendisine verilen adların arkasına saklanmadan ne yaptığını görebildiğinde; kendi soyunu başkasını ezmek için kullanmadığında; gücünü yalnızca istediğini yapmak için değil, yapmaması gerekeni de seçebilmek için kullandığında bu kapının anlamına yaklaşır.”
Seyrek sordu: “İnsan bunu bir kez başarırsa kapı tamamlanmış olur mu?”
Yaşlı adam başını salladı.
“Hayır.”
“Neden?”
“Çünkü insan her gün yeniden seçer.”
Altuğ, uzun süre sessiz kaldıktan sonra konuştu: “Öyleyse İnsan Kapısı bir sınav değil.”
“Hayır.”
“Bir ödül de değil.”
“Hayır.”
“İnsan buradan geçerek başka bir şeye dönüşmüyor.”
“Dönüşebilir. Ama kapı ona bunu vermez.”
İlbilge, taşın ortasındaki boşluğa baktı.
“Peki bu işaret neden çemberin içinde?”
Yaşlı adam cevap verdi: “Çünkü insanın yaşadığı dünya, onun çevresindeki bağlardan oluşur. Fakat insan bu bağların hiçbirine bütünüyle indirgenemez.”
Seyrek kaşlarını çattı.
“Bu, insanın kurallardan bağımsız olduğu anlamına mı geliyor?”
“Hayır. Bağlardan bağımsız olmak başka, bağların içinde kendi kararını verebilmek başka şeydir.”
Yaşlı adam ayağa kalktı.
“İnsan, dünyaya geldiğinde adını kendisi seçmez. Hangi ailede doğacağını, hangi topluluğa katılacağını, hangi zamanın içinde yaşayacağını da seçmez. Fakat bunların hepsi onun bütün kararlarını önceden belirlemez.”
Altuğ başını eğdi.
“Öyleyse bir bey, babasının yanlışını sürdürebilir de düzeltebilir de.”
“Evet.”
Seyrek konuştu: “Bir usta, yaptığı işin sonucunu görmezden gelebilir de sorumluluğunu kabul edebilir de.”
“Evet.”
İlbilge son kez sordu: “Bir insan, kendisine verilen adı taşıyabilir ama o adın kendisini yönetmesine izin vermeyebilir.”
Yaşlı adam ona baktı.
“Evet.”
Sabah olduğunda üç yolcu vadiden ayrılmaya hazırlandı.
Altuğ, topluluğuna döndüğünde babasının kararlarını yeniden değerlendirecekti. Bazı töreleri koruyacak, bazılarını değiştirecekti. Bunu yaparken babasının adını silmeyecek, kendi adını da onun gölgesinde bırakmayacaktı.
Seyrek, demir ocağına dönecekti. Artık yaptığı her silahın kime ve neye hizmet edeceğini soracaktı. Her isteği kabul etmeyecekti. Fakat kendisini yalnızca geçmişte yaptığı hatalardan ibaret de görmeyecekti.
İlbilge ise yoluna devam edecekti. Kendisinden eski adını silmesini isteyenlere de, onu eski hayatına dönmeye zorlayanlara da aynı cevabı vermeyecekti. Bir ad taşıyacak, ama o adın kendisi hakkında verilecek bütün kararları belirlemesine izin vermeyecekti.
Üçü de farklı yollara gitti. Yaşlı adam arkalarından baktı. Sonra dokuz işaretin bulunduğu taş alana döndü. Birinci işaretin önünde durdu. Sonra ikincisinin... Üçüncüsünün... Dokuzuncusuna geldiğinde durdu. Çemberin içi hâlâ boştu.
Yaşlı adam boşluğa bakarak konuştu: “İnsanlar buraya gelip dokuzuncu kapının ne olduğunu soruyor. Onlara bir isim vermemi, bir sır açıklamamı, bir şey göstermemi bekliyorlar.”
Rüzgâr taşların arasından geçti.
“Fakat bu kapının ardında saklanan bir şey yok. Onu bulacak kişi de seçilmiş değil.”
Yaşlı adam elini çemberin kenarına koydu.
“İnsan, kendisine verilen her şeyi taşıyabilir. Ama taşıdığı şeylerin hiçbirini düşünmeden sürdürmek zorunda değildir.”
Bir süre sonra elini çekti.
“Dokuz bağın hiçbiri insanın mülkü değildir. İnsan da onların efendisi değildir. Fakat insan, bu bağların içinde ne yapacağını seçmek zorundadır.”
Yıllar geçti. Vadideki taş yapı değişmedi. Farklı topluluklardan insanlar gelmeye devam etti. Bazıları işaretleri anlamaya çalıştı. Bazıları yalnızca eski taşları görmek için geldi. Bazıları da burada bir cevap bulacağına inanarak yola çıktı.
Dokuzuncu çemberin içine hiçbir isim yazılmadı. Hiçbir bey kendi unvanını oraya kazımadı. Hiçbir soy, kendisini diğerlerinden üstün göstermek için işareti sahiplenmedi. Hiçbir usta, oraya kendi yaptığı bir heykeli koymadı. Çember boş kaldı. Ama insanlar zamanla bu boşluğun eksiklik olmadığını anlamaya başladı. Çünkü insanın kim olduğu yalnızca doğduğu yerde, taşıdığı kanda, kullandığı dilde, yaptığı işte veya başkalarının ona verdiği isimde bulunmuyordu.
İnsan, bütün bunlarla birlikte yaşarken yaptığı seçimlerde de ortaya çıkıyordu. Sözünü tutup tutmamasında... Geçmişini nasıl taşıdığında... Gücünü ne için kullandığında... Korkusuyla nasıl yüzleştiğinde... Göğe ve yere nasıl baktığında... Topraktan ne alıp neyi koruduğunda... Ateşin karşısında neyi değiştirdiğinde... Suyun taşıdığı hatıralara nasıl davrandığında... Ve kendisinden sonra yaşayacak olanlara nasıl bir dünya bıraktığında...
Dokuzuncu kapı hiçbir zaman bir yere açılmadı. Çünkü o, gidilecek bir yer değildi. İnsanların her gün yeniden verdikleri kararların içinde bulunuyordu.
Bir insan adını kaybedebilirdi. Unvanını yitirebilirdi. Soyundan ayrılabilirdi. Yaşadığı yeri terk edebilirdi. Geçmişinin bazı parçalarını unutabilirdi. Ama bütün bunların hiçbiri, onun yaptığı seçimlerin sonuçlarını ortadan kaldırmazdı. İnsan Kapısı'nın boş çemberi bu yüzden boştu.
Oraya yazılacak tek bir isim yoktu. Çünkü insanın kim olacağı, kendisine önceden yazılmış değildi.
Dokuz işaretin bulunduğu taş alanın çevresinde, zamanla yeni taşlar birikti.
İnsanlar ilk sekiz işaretin yanına kendi küçük işaretlerini bırakmaya başladı. Kimi bir sözün hatırasını, kimi ailesinin geçmişini, kimi yaptığı bir işi, kimi de kaybettiği birini anmak için taş koydu. Ama dokuzuncu çemberin içine hiçbir şey bırakmadılar.
Bir gün oraya gelen küçük bir çocuk, yaşlı annesinin elini çekiştirdi.
“Bütün taşların yanında bir şey var. Bunun içinde neden hiçbir şey yok?”
Kadın çocuğun yanına çömeldi.
“Çünkü burası senin için de boş.”
“Benim için mi?”
“Evet.”
“Ne koyabilirim?”
Kadın gülümsedi.
“İstediğin hiçbir şeyi koymak zorunda değilsin.”
Çocuk çemberin içine baktı.
“Öyleyse burası ne işe yarıyor?”
Kadın, çocuğun omzuna elini koydu.
“Büyüdüğünde bunu sen anlayacaksın.”
Çocuk bir süre düşündü.
Sonra sordu: “Ya anlayamazsam?”
Kadın ayağa kalktı.
“Öyleyse yaşamaya devam edersin. Bazı cevaplar bir taşın üzerinde bulunmaz.”
İkisi birlikte vadiden ayrıldı. Çember yine boş kaldı.
Fakat o gün oradan geçenlerin hiçbirinin hayatı, çemberin dışında kalmadı. Çünkü dokuz bağın hepsi yaşamın içindeydi. Ve İnsan Kapısı, insanın kendisini bütün bu bağlardan ayrı görmediği yerde duruyordu.
Dünya dokuz kapıyla ayrılmadı. Dokuz bağ sayesinde bir arada kaldı. İnsan ise bu bağların efendisi değil, onların içindeki sorumluluğun taşıyıcısıydı.