2. BÖLÜM
PARŞÖMENLERİN ÇAĞRISI
Dünya Mücevher Fuarı’nın Yerebatan Sarnıcı’nda yapılacağını öğrendiği andan itibaren Profesör Tarek’in zihninde yıllardır kapalı duran bir kapı yeniden aralanmıştı.
İstanbul…
Bu şehir onun için hiçbir zaman yalnızca bir araştırma alanı olmamıştı.
Mısır’dan sonra kendisini en fazla etkileyen yerdi.
Yüzyıllar boyunca imparatorlukların merkezi olmuş, kuşatmalar görmüş, el değiştirmiş, dinlerin ve medeniyetlerin izlerini aynı taşlarda biriktirmişti.
Tarek’e göre İstanbul’un gerçek tarihi yalnızca meydanlarda, saraylarda ya da surlarda değildi.
Asıl tarih, toprağın altındaydı.
Çünkü bir şehir ne kadar çok şey yaşamışsa, o kadar çok şeyi saklardı.
Ve İstanbul, saklamayı iyi bilen bir şehirdi.
Profesör yıllar önce öğrencilik döneminde tez konusu seçerken de aynı düşünceyle hareket etmişti.
Ayasofya’yı seçmişti.
Onu ilk kez gördüğü günü hâlâ hatırlıyordu.
Kubbenin altında durduğunda kendisini bir binanın içinde değil, çağların ortasında hissetmişti.
Duvarlarda inanç vardı.
Taşlarda siyaset.
Kubbenin hesabında matematik.
Temellerinde ise binlerce insanın görünmez emeği.
Ayasofya, Roma’nın görkemini, Bizans’ın inancını ve Osmanlı’nın izlerini aynı yapıda taşıyordu.
Tarek için bu, benzersiz bir şeydi.
Bir yapının yüzyıllar boyunca ayakta kalması mümkündü.
Ama aynı yapının farklı medeniyetler tarafından benimsenip her çağda yeniden anlam kazanması çok daha nadirdi.
Belki de bu yüzden Ayasofya’ya her gelişinde aynı soruyu sorardı:
“Bu yapı bize gösterdiğinden daha fazlasını mı saklıyor?”
O yıllarda bu yalnızca akademik bir meraktı.
Şimdi ise ilk kez başka bir anlam taşıyordu.
Profesör, çalışma odasındaki ahşap dolabın önünde durdu.
Üzerindeki eski etikete baktı:
ROMA / İSTANBUL
Dolabın kapaklarını açtığında içeride yıllardır dokunmadığı dosyalar, haritalar ve rulo hâline getirilmiş eski kopyalar vardı.
Bir kısmını kendisi toplamış, bir kısmını üniversitelerin arşivlerinden edinmiş, bazılarını ise yıllar önce İstanbul’da yaptığı saha çalışmalarında kopyalamıştı.
Hepsini dikkatle masasının üzerine taşıdı.
Her dosya açıldıkça geçmiş de açılıyordu.
Ayasofya’nın temel çizimleri…
Eski su yolları…
Bizans dönemine ait tünel kayıtları…
Sarnıçlar…
Kapatılmış geçitlere ilişkin notlar…
Tarek saatler boyunca çalıştı.
Bir haritayı diğerinin üzerine koyuyor, sonra kaldırıyor, farklı dönemlerde çizilmiş planları karşılaştırıyordu.
Fakat zihnindeki asıl şey hâlâ Kahire’deki kazıda gördüğü yapılardı.
Taş örgüsü…
Kemer biçimleri…
Tünellerdeki dönüş açıları…
Aradaki benzerlik, düşündükçe daha da rahatsız edici hâle geliyordu.
Çünkü benzerlik yalnızca mimaride değildi.
Bir düşünce biçiminde de benzerlik vardı.
Saklamak.
Korunmak.
Görünmeden bir yerden başka bir yere ulaşmak.
Profesör elindeki kalemi masaya bıraktı.
Bir süre gözlerini kapattı.
Sonra yıllar önce İstanbul’da tanıştığı bir adamı hatırladı.
Yusuf Efendi.
Tarek öğrencilik yıllarında araştırma yapmak için İstanbul’a sık sık gelir olmuştu.
İmkânları sınırlıydı. Bazen birkaç günlüğüne, bazen yalnızca bir hafta için gelebiliyordu.
Ama her seferinde Ayasofya’ya mutlaka uğruyordu.
İşte bu ziyaretlerden birinde Yusuf Efendi ile tanışmıştı.
Yusuf Efendi’nin anne ve babası Mısırlıydı ama kendisi İstanbul’da doğmuş, bu şehirde büyümüş, öğrenimini burada tamamlamıştı.
Yıllar sonra yolu Ayasofya’ya uzanmıştı.
Tarek onu ilk tanıdığında henüz aralarında bugünkü dostluk yoktu.
İlk konuşmaları son derece resmîydi.
Fakat ortak bir özellikleri vardı.
İkisi de geçmişe yalnızca bilgi olarak bakmıyordu.
Onu anlamaya çalışıyordu.
Zaman içinde bu ortak merak güçlü bir dostluğa dönüştü.
Tarek İstanbul’a her geldiğinde Yusuf Efendi ile mutlaka görüşmeye başladı.
Bazen saatlerce Ayasofya’nın içinde dolaşıyorlardı.
Bazen kubbenin altında sessizce oturuyor, bazen de taşların, sütunların ve eski geçitlerin tarihini tartışıyorlardı.
Tarek için Yusuf Efendi yalnızca bir din adamı değildi.
Şehri okuyan bir adamdı.
Taşların dilini akademik terimlerle değil, sezgileriyle anlayan insanlardandı.
Bu yüzden yıllar geçtikçe aralarındaki bağ daha da kuvvetlendi.
Profesörün üniversitedeki eski hocası Muhammed Abdullah da bu dostluğu biliyordu.
Muhammed Hoca, arkeoloji dünyasında yıllarını araştırmaya adamış, sayısız eser vermiş saygın bir akademisyendi.
Uzun zamandır İstanbul’u görmek istiyor fakat fırsat bulamıyordu.
Bir gün Tarek ona şöyle demişti:
“Hocam, İstanbul’u görmeden tarih hakkında konuşmak insanın önünde açık duran bir kitabın yarısını okumak gibi.”
Muhammed Hoca gülmüştü.
“Demek eksik kaldık.”
“Birlikte tamamlarız.”
Aylar sonra bu konuşma gerçeğe dönüşmüştü.
Tarek, hocasıyla birlikte İstanbul’a gelmek için gerekli planlamayı yaptı ve Yusuf Efendi’ye haber verdi.
Yusuf Efendi haberi aldığında büyük sevinç duydu.
İki değerli akademisyeni Ayasofya’da ağırlamak onun için de özel bir buluşma olacaktı.
İstanbul’a geldikleri gün onları bizzat havalimanında karşıladı.
İlk saatler dostların uzun zamandır görüşmeyen insanların sıcaklığıyla geçti.
Sultanahmet’te yemek yediler.
Kahveler içildi.
Sohbet her zamanki gibi tarihe kaydı.
Roma…
Bizans…
Osmanlı…
İstanbul’un kuşatmaları…
Ayasofya’nın geçirdiği dönüşümler…
Zamanın nasıl geçtiğini fark etmediler.
Akşam ezanı okunmaya başladığında ancak saat ilerlediğini anladılar.
Namazdan sonra Yusuf Efendi misafirlerini Ayasofya’daki odasına davet etti.
Gece ilerliyordu.
Ziyaretçiler azalmış, yapı yavaş yavaş sessizliğe bürünmüştü.
Odanın içinde küçük bir masa, birkaç sandalye, kitaplarla dolu raflar ve duvar boyunca uzanan eski ahşap kaplamalar vardı.
Muhammed Hoca, elindeki kahve fincanını masaya bıraktı.
“Bu yapının altında gerçekten ne kadar tünel olduğu biliniyor?” diye sordu.
Yusuf Efendi bir an sustu.
Tarek başını kaldırdı.
Bu sessizliği fark etmişti.
“Hocam?” dedi.
Yusuf Efendi sandalyesinden kalktı.
Hiçbir açıklama yapmadan odanın arka tarafındaki ahşap kaplamaya doğru yürüdü.
Profesör ile Muhammed Hoca birbirlerine baktılar.
Yusuf Efendi ellerini kaplamanın iki ayrı noktasına yerleştirdi.
Hafifçe bastırdı.
Önce küçük bir çıtırtı duyuldu.
Ardından ahşap yüzey birkaç santimetre öne doğru geldi.
Tarek’in gözleri büyüdü.
Yusuf Efendi kaplamayı yana doğru çekti.
Duvarın içinde gizlenmiş dar bir bölme ortaya çıktı.
Bir dolap.
Muhammed Hoca istemsizce ayağa kalktı.
“Bu da ne?”
Yusuf Efendi cevap vermedi.
Dolabın altındaki derin çekmeceyi yavaşça kendine doğru çekti.
İçeride birkaç eski parşömen rulosu vardı.
Oda bir anda sessizleşti.
Tarek masaya yaklaştı.
“Bunları nereden buldun?”
Yusuf Efendi parşömenlere baktı.
“Ben bulmadım hocam,” dedi.
Kısa bir duraksamadan sonra ekledi:
“Onlar beni buldu.”
İki akademisyen sessizce onu dinlemeye başladı.
“Buraya atandığımın ikinci yılıydı,” dedi Yusuf Efendi. “Bu odada kapsamlı bir temizlik yapmak istedim. Ahşap kaplamaları silerken elim bir noktada içeri doğru hareket etti.”
Kaplamaya baktı.
“Önce tahtanın gevşediğini düşündüm. Bastırınca bu bölüm açıldı.”
Muhammed Hoca parşömenlere yaklaştı.
“Peki neden kimseye haber vermedin?”
Yusuf Efendi’nin yüzü ciddileşti.
“Vermek istedim.”
Bir an sustu.
“Sonra düşündüm. Böyle bir şey ortaya çıkarsa burada hemen çalışmalar başlatılırdı. Duvarlar açılır, zemin kazılır, onlarca kişi gelir giderdi. Tarihî doku zarar görebilirdi.”
Tarek dikkatle dinliyordu.
“Bunun doğru karar olup olmadığını hâlâ bilmiyorum,” diye devam etti Yusuf Efendi. “Ama o gün kimseye söylemedim.”
Parşömenlerden birini eline aldı.
“Bir gece kendimi bu odaya kapattım. Yatsı namazından sonra başladım, sabaha kadar bunları inceledim.”
“Okuyabildin mi?” diye sordu Tarek.
“Bir kısmını.”
Parşömeni masaya bıraktı.
“Yaklaşık bin yıl öncesine ait olduklarını düşünüyorum. Çizimler çoğunlukla yeraltı geçitlerini gösteriyor.”
Muhammed Hoca hemen sandalyeye oturdu.
“Ne tür geçitler?”
Yusuf Efendi parmağını çizimlerden birinin üzerine koydu.
“O dönemde yapılmış kaçış yolları. Saldırı hâlinde din adamlarının ve halkın güvenli bölgelere ulaştırılması için kullanılmış olabilir.”
Tarek çizime eğildi.
Kemerli tavanlar…
Kesme taş duvarlar…
Uzun koridorlar…
Belirli aralıklarla genişleyen bölmeler…
Yusuf Efendi anlatmaya devam etti:
“Buradaki işaretlere göre bazı bölümlerde yaklaşık otuz metrede bir geniş odalar var. Su ve yiyecek depolamak için kullanılmış olmaları mümkün.”
Muhammed Hoca gözlüğünü düzeltti.
“Girişler?”
“İşaretlenmiş.”
“Çıkışlar?”
“Onlar da.”
“Peki neden bugüne kadar bulunmamış?”
Yusuf Efendi’nin yüzündeki ifade değişti.
“Çünkü bildiğimiz tünel sistemleriyle bağlantılı değiller.”
Tarek başını kaldırdı.
“Ne demek istiyorsun?”
“Bu geçitler başka bir ağın parçası olabilir.”
Odadaki hava ağırlaştı.
Yusuf Efendi devam etti:
“Bugüne kadar bulunan tünellerin çoğu birbirleriyle az çok ilişkilendirildi. Ama bunlar…”
Parşömenleri işaret etti.
“Bambaşka.”
Tarek’in kalp atışları hızlandı.
Kahire’de birkaç gün önce incelediği mezar planları yeniden gözlerinin önüne geldi.
Aynı düşünce biçimi.
Aynı saklama mantığı.
Aynı sessizlik.
Birden bu İstanbul ziyareti artık sıradan bir akademik gezi olmaktan çıkmıştı.
Profesör parşömenlerden birini dikkatle açtı.
Kenarları yıpranmıştı.
Mürekkep solmuştu.
Ama çizgiler hâlâ seçilebiliyordu.
Tarek uzun süre konuşmadı.
Muhammed Hoca da sessizdi.
Yusuf Efendi iki akademisyenin yüzünü izliyordu.
Masadaki parşömenler artık yalnızca eski belgeler değildi.
Üç adamın önünde, yüzyıllardır kimsenin bilmediği bir İstanbul yavaş yavaş şekilleniyordu.
Tarek parşömenlerden birine biraz daha yaklaştı.
Tam ruloyu yeniden kapatacakken gözünün kenarında küçücük bir iz fark etti.
Durdu.
Başını eğdi.
Parşömenin sol alt köşesinde, neredeyse görünmeyecek kadar küçük bir sembol vardı.
Profesörün parmakları hareketsiz kaldı.
“Hocam…”
Muhammed Abdullah ona baktı.
Tarek gözlerini sembolden ayırmadan konuştu:
“Sanırım burada başka bir şey var.”
O anda odadaki herkes sustu.
Çünkü bazen tarihin en büyük sırları, en büyük çizimlerde değil…
Kimsenin fark etmediği küçücük bir işarette saklanırdı.